Zločin koji se vraća: o romanu „Kraj dana“ Aleksandra Srdanovića

Autor: Sead Šabotić

Rat izmijeni ljudi, a onda ljudi izmijene sve ono što se da mijenjat. – rečenica iz romana

Roman „Kraj dana“ Aleksandra Srdanovića nastaje iz one vrste unutrašnje nužnosti iz koje se
književnost rađa onda kada istorija više ne može da se podnese kao puki niz datuma. Njegova
inicijalna motivacija počiva na povezivanju dva događaja: zločina u Šahovićima 1924. godine i
četničkih zločina u bihorskom kraju, naročito u selu Godijevu, tokom Drugog svjetskog rata.
Između ta dva krvava čvora ne postoji samo vremenska razdaljina, nego i mračna nit
ponavljanja. Kao da jedan pokolj nije završen onda kada su mrtvi pobrojani, nego tek onda kada
se u živima ugasi potreba da ga opravdavaju.
Šahovići su u romanu prizvani kroz svijest glavnog junaka, mladog žandarma koji prisustvuje
zločinu izvršenom pod izgovorom osvete za smrt Boška Boškovića, za koju su, po
iskonstruisanoj optužbi, bili okrivljeni Jusuf Mehonjić i crnogorske muslimanske komite. U tom
smislu, Srdanovićev roman ulazi u dijalog sa istorijskim pamćenjem kakvo nalazimo u knjizi
Šerba Rastodera „Kad su vakat kaljali insani – Šahovići 1924.“: zločin se ne rađa samo iz noža i
puške, nego iz laži koja mu prethodi, iz glasine, iz namjerno proizvedenog bijesa, iz kolektivne
potrebe da se nevini pretvore u krivce prije nego što budu ubijeni.
Junak ovog romana nije demonska figura, i upravo je zato strašniji. On je autsajder, čovjek
između zakletve i savjesti, između zapovijesti i stida. Gledao je zvjerski pokolj i ostao
nepomičan. Nije zamahnuo rukom, ali nije ni zaustavio ruku koja je zamahnula. U toj nijansi
počiva Srdanovićeva moralna preciznost. Zlo ovdje nije samo u onima koji kolju, pale i
naređuju; ono je i u ukočenosti onih koji vide, razumiju, drhte, ali ćute. Tu se roman prirodno
dodiruje sa Hanom Arent i njenim čitanjem Ajhmanovog slučaja u Jerusalimu: banalnost zla nije
odsustvo zločinačke posljedice, nego odsustvo mišljenja, ona strašna administrativna poslušnost
čovjeka koji sebe brani time da je samo bio šraf u poretku.
Godinama kasnije, istorija se vraća kao zima. Junak se nalazi u četničkoj koloni koja ide prema
selu Godijevu, gdje se sprema paljevina sela i ubijanje civila. Ono što je nekada gledao kao
mladi žandarm, sada mu se ponavlja pred očima u drugom vremenu, pod drugim zastavama, ali
sa istom suštinom. Dramaturški, roman počinje i završava se zločinom, ali i sopstvenom žrtvom.
Ta ciklična struktura nije samo kompoziciono rješenje; ona je sama ideja romana. U teoriji
književnosti cikličnost podrazumijeva vraćanje početne situacije na kraju djela, ali promijenjene
svijesti, produbljenog bola i gorkog saznanja. Kod Srdanovića krug nije znak harmonije, nego
prokletstva: ono što nije imenovano, ono što nije oplakano i osuđeno, vraća se da ponovo uzme
svoje žrtve.

Posebno je važno što roman otvara pitanje označenosti jednog naroda zbog islamske vjere. U
jednoj misli koja kao da sabira vjekove poniženja, može se parafrazirati iskustvo junaka i
njegovih muslimanskih prijatelja: za Osmanlije nijesu bili dovoljno Turci, a za pravoslavne
komšije bili su veći neprijatelji od samih Turaka. U toj rečenici sadržana je čitava tragedija
balkanske granice: čovjek nije ono što jeste, nego ono čime ga drugi obilježe. Muslimani Bihora,
Šahovića i okolnih kasaba i sela u tom poretku nijesu građani, komšije i ljudi, nego sumnja
unaprijed, tuđinac u sopstvenoj avliji.
Zato je „Kraj dana“ i psihološki roman. Njegova snaga nije u spoljašnjoj akciji, nego u
unutrašnjem rasapu. Junak neprestano pita da li je ispravno ono što se dešava, a ipak nastavlja da
ide putem koji vodi u zločin. On zna, ali ne djeluje, osjeća, ali se ne oslobađa, voli, ali ne
spasava. Najznačajnija nijansa njegovog lika jeste upravo u tome što nije crno-bijel. Zaljubljen je
u Fatimu, muslimanku iz mladosti, prijatelj je muslimana, dolazi iz porodice u kojoj postoji
partizanski otpor i vjera u antifašizam, njegov stric Stojan stoji nasuprot njemu kao moralni i
ideološki protivtežnik. A opet, služba u žandarmeriji Karađorđevića i kasnija pripadnost
četničkom pokretu pokazuju njegovu lojalnost poretku koji ga odvaja od vlastite savjesti.
U njemu se prelama sudbina onih Crnogoraca koji su, odričući se sebe, pristajali da budu nečiji
podanici: kralju, uniformi, tuđoj državnoj ideji, tuđem istorijskom nalogu. To je pogubnost
služenja poretku koji crnogorsku junačku, arhetipsku i slobodarsku prirodu pokušava da prevede
u poslušnost. Srdanović tu ne piše pamflet, nego unutrašnju anatomiju čovjeka koji je pristao da
mu drugi odrede ime, stranu i neprijatelja.
Ljubavna linija romana dodatno usložnjava tu tamnu sliku. Fatima je ideal, prva i čista ljubav,
ona koja ostaje kao svjetlost iz vremena prije konačnog pada. Zorka je stvarnost, žena
sadašnjosti, nježnost svakodnevice i niz ljubavnih kompromisa. Junak voli obje, ali ne istom
vrstom ljubavi. Fatima je ono što ga pokreće, ono zbog čega u njemu još postoji ostatak
neokaljanog čovjeka. Zorka je dom, navika, krivica i toplina koja se ne može prezreti. Između
njih dvije ne stoji samo erotski izbor, nego razlika između sna i života, između onoga što čovjek
misli da jeste i onoga što je postao.
Srdanovićev stil je na momente arhaičan, rustičan, namjerno ogreznut u jezik bjelopoljskog i
bihorskog kraja. Lokalizmi nijesu ukras, nego sredstvo istine. Kada lik progovori onako kako se
govorilo po avlijama, katunima, sokacima i zimskim putevima, roman dobija dah mjesta.
Rečenica kao da miriše na snijeg, dim, mokru suknenicu i strah. Taj jezik vraća dostojanstvo i
žrtvama i krivcima, jer ih ne pretvara u apstraktne simbole, nego u ljude od krvi, glasa i zavičaja.
U pozadini romana stoji i istorijski horizont koji se može pratiti kroz studije o Pavlu Đurišiću i
četničkim zločinima u Crnoj Gori, naročito kod Radoja Pajovića. Ali Srdanović ne piše istorijsku
studiju. On piše ono što istorija često ne može: drhtaj ruke, stid u grudima, pogled čovjeka koji
zna da se pred njim sprema zlo, a još uvijek traži izgovor da ne bude čovjek.
„Kraj dana“ je zato roman o kraju jednog dana, ali i o kraju jedne iluzije: da se zločin može
prećutati, da se može zakopati u snijeg, da se može opravdati vremenom, vjerom, naredbom ili
narodom. Srdanović pokazuje da se zločin vraća sve dok ga ne nazovemo pravim imenom. A
kada se vrati, ne pita jesmo li bili krvnici ili posmatrači. Dovoljno je što smo ćutali.